نشریه ۸۱۹، با عنوان «راهنمای طراحی سازهای و جزئیات اجرایی دیوارهای غیرسازهای»، دقیقا برای پاسخگویی به این نیاز تدوین شده و امروز بهعنوان مرجع استاندارد و کاربردی در دسترس مهندسان قرار دارد. این سند که بهاختصار «ضابطه ۸۱۹» نامیده میشود، نتیجه همکاری مشترک سازمان نظام مهندسی ساختمان استان البرز (نظان مهندسی کرج)، وزارت راه و شهرسازی و مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی است.
هدف اصلی ضابطه ۸۱۹
راهنمای طراحی سازهای و جزئیات اجرایی دیوارهای غیرسازهای، ارائه دستورالعملهای گامبهگام و دقیق برای کاهش آسیبپذیری ساختمانها در برابر بارهای لرزهای است. در این راهنما، انواع مصالح متداول مانند بلوکهای سیمانی و سفالی و نیز سیستمهای نوین تقویت دیوار مانند وال مش (Wall-Mesh) معرفی شدهاند. علاوه بر آن، نقشههای اجرایی و جداول محاسباتی مورد نیاز برای طراحی ایمن دیوارهای غیرسازهای هم در نشریه ۸۱۹ گنجانده شدند.
قبل از انتشار ضابطه ۸۱۹، نبود یک مرجع مشخص برای جزییات اجرایی دیوارهای غیرسازهای باعث میشد در زلزلههای گذشته خسارات جانی و مالی قابلتوجهی رخ دهد. اکنون با اتکا به ضوابط این نشریه، مهندسین طراح و مجریان میتوانند دیوارها را بهصورت استاندارد مهار کنند و ایمنی و عملکرد سازه را بهطور همزمان ارتقا دهند. به همین دلیل، استفاده از نشریه 819: راهنمای طراحی سازه ای و جزییات اجرایی دیوارهای غیر سازه ای، بهعنوان بخشی جداییناپذیر از هر پروژه عمرانی در ایران توصیه میشود.
آشنایی با نشریه 819: راهنمای طراحی سازه ای و جزییات اجرایی دیوارهای غیر سازه ای
زمین لرزه های اخیر در ایران و جهان هر بار گوشزد کردهاند که حتی اجزای «غیرباربر» ساختمان میتوانند در فروپاشی جزیی یا کلی سازه، نقش مخربی ایفا کنند. دیوارهای غیرسازهای، صرف نظر از اینکه بار ثقلی یا جانبی تحمل نمیکنند، بهعلت گستردگی در داخل و نما، هنگام تکانهای شدید زلزله ممکن است تخریب شوند و جان ساکنان یا عملکرد ایمنی مسیرهای خروج اضطراری را تحت تاثیر قرار دهند.
نشریه ۸۱۹، با تمرکز منحصربهفرد بر «طراحی سازهای» و «جزییات اجرایی» این دیوارها، چهارچوبی کامل ارایه میدهد تا از مرحله پیشطراحی تا پایان نصب، هر گام اجرا تحت کنترل کیفی دقیق قرار بگیرد. تدوین این ضابطه با همکاری سازمان نظام مهندسی استان البرز، وزارت راه و شهرسازی و مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، نشان میدهد که برای اولین بار در کشور، دیوارهای غیرسازهای بهعنوان عنصری حیاتی با ضوابط فنی ویژه شناخته شدهاند.
فصلهای ضابطه 819: از محاسبات تا جزییات اجرایی
نشریه ۸۱۹ در قالب سه بخش (فصل) مجزا، از مراحل اولیه محاسبات طراحی تا آخرین جزئیات اجرایی نصب دیوارهای خارجی و پارتیشنهای داخلی را پوشش میدهد:
فصل اول
در بخش نخست، مبانی علمی و روشهای محاسباتی مرتبط با بارهای جانبی و لرزهای دیوارهای غیرباربر بهطور کامل تشریح شده است. در این فصل، ابتدا با ارائه توضیحاتی درباره معیارهای انتخاب ضریب اهمیت سازه، نحوه تعیین شتاب مبنای ناحیه و ترکیبات بارگذاری ویژه دیوارهای غیرسازهای آغاز میشود. سپس فرمولهای دقیق مربوط به محاسبه نیروهای باد و زلزله معرفی شده و خواننده با شیوه استخراج مقادیر ضروری برای طراحی آشنا میگردد.
در ادامه، جداولی ارائه شده که پوشش ارتفاع دیوارها تا ده طبقه را میسر میسازند و امکان تطابق سریع با سطوح اهمیت مختلف ساختمان را فراهم میآورند. نکته کلیدی فصل اول نشریه ۸۱۹، در انعطافپذیری توصیهها نهفته است؛ بهگونهای که مهندسین میتوانند با در نظر گرفتن شرایط خاص هر پروژه، مقادیر پیشنهادی در جداول را با ضوابط مکمل استاندارد ۲۸۰۰ تطبیق دهند یا بر اساس نیاز، مقادیر را اندکی تغییر دهند بیآنکه سازگاری کلی طرح به خطر بیفتد.
سرفصلهای فصل اول: دستورالعملهای طراحی دیوارهای غیرسازهای
- تعریف حوزه کاربرد و طبقهبندی دیوارها (داخلی/خارجی، مصالح، کاربری)
- تحلیل بارهای وارده: نیروی باد، بار ثقلی و اثرات زلزله
- تعیین ترکیبات بارگذاری براساس ضریب اهمیت ساختمان
- محاسبه مقاومت خمشی اسمی و تغییرشکلهای پیشبینیشده
- طراحی میلگرد بستر و جزئیات اتصالات به سقف و فونداسیون
- ارائه جداول تطبیقی ارتفاع دیوار تا ده طبقه و انعطاف در اعمال ضوابط
فصل دوم
در فصل دوم ضابطه ۸۱۹، نویسندگان بهجای ارائه توضیحات طولانی پیرامون هر ماده و مقطع، مجموعهای از جداول پیشمحاسبه طراحی کردهاند که با فرضیات از پیش تعیینشده، تمامی نیازهای انتخاب مقاطع وال پست و جزئیات مهار دیوار را برآورده میسازد. این جداول برای دیوارهایی با مصالح مختلف—از بلوکهای متراکم سیمانی و سفالی تا پنلهای گچی و انواع نوین سیستم وال مش—تهیه شده و مشخص میکند که برای هر ارتفاع، در هر کلاس لرزهای و در هر رده اهمیت، چه تعداد وال پست و چه نوع مهاربندی لازم خواهد بود. در اینجا دیگر نیازی به محاسبات دستی طولانی نیست؛ کافی است طراح با وارد کردن پارامترهای پروژه، ردیف مناسب جدول را خوانده و به سرعت مقادیر لازم را استخراج نماید. بدین ترتیب، خطاهای انسانی در محاسبات کاهش پیدا کرده و زمان طراحی بهطور چشمگیری کوتاه میشود.
سرفصلهای فصل دوم: جداول راهنمای طراحی و مهار دیوار
- جداول پیشمحاسبه برای ضخامتهای رایج دیوار داخلی (۱۰ cm) و خارجی (۱۵–۲۰ cm)
- انتخاب مقاطع والپست مناسب بر اساس ارتفاع و کلاس لرزهای
- روشهای مهار دیوار با والپست و جزئیات تسلیح پیرامونی
- مرجع سریع برای مقایسه ظرفیت خمشی و برشی مقاطع استاندارد
- کاهش زمان طراحی و خطاهای محاسباتی از طریق الگوهای تیپ
فصل سوم
فصل سوم نشریه، تمرکز خود را بر اجرای عملی دیوارهای بلوکی گذاشته است. این بخش، با نگارش وصفی، گامبهگام مراحل ساخت دیوار از چینش بلوکها و نحوه بندکشی اولیه تا نصب والپستها و اعمال لایه نازککاری نهایی را تشریح میکند. جزئیاتی مانند نصب نبشیها برای تقویت لبهها، مدیریت درزهای انقطاع برای جلوگیری از انتقال تنشهای جانبی به سازه، و کنترل ضخامت لایه ملات با استفاده از شابلونهای استاندارد، در این فصل بهطور مفصل توضیح داده شده است. علاوه بر این، نقشههای تیپ و نمونه گزارشهای بازرسی روزانه که برای بررسی صحت ابعاد و کیفیت اجرا مورد استفاده قرار میگیرند، در اختیار عوامل اجرایی قرار گرفته تا پس از پایان کار بتوانند با اطمینان از رعایت کامل ضوابط، فرآیند ساخت را تحویل دهند.
این ساختار سهگانه باعث میشود خواننده، چه در مقام طراح و چه بهعنوان ناظر یا مجری، از محاسبههای ابتدایی تا انجام عملیات میدانی، همواره یک راهنمای جامع و کاربردی در اختیار داشته باشد. نشریه ۸۱۹ با ترکیب اصول نظری و ابزارهای اجرایی، پلی میسازد میان دانش فنی و عمل میدانی، طوری که هر فرد درگیر در پروژه بتواند با اتکا به دستورالعملهای آن، دیوارهای غیرباربر را به شکلی مستحکم و مطابق با استانداردهای لرزهای احداث نماید.
سرفصلهای فصل سوم: دیتیلهای اجرایی دیوارهای بلوکی
- راهنمای نصب والپست و تقویت لبهها با نبشی و ناودانی
- نحوه اتصال دیوار به ستون، سقف و دیوارهای مجاور
- مدیریت درز انقطاع برای جلوگیری از انتقال تنشهای جانبی
- نقشههای تیپ از چینش بلوکهای آجری، سفالی، سیمانی و AAC
- نمونه گزارشهای بازرسی روزانه برای کنترل کیفیت اجرا
- تضمین یکپارچگی و عملکرد ایمن دیوارها در تکانههای شدید زلزله
چرا ضابطه ۸۱۹ ارزشمند است؟
نشریه ۸۱۹ با درک عمیق از شرایط خاص ژئوتکنیکی ایران و تجربه تلخ خسارات ناشی از زلزلههای پیدرپی، توصیههایی ارائه میدهد که از قالب نظری صرف فاصله گرفته و کاملا با واقعیتهای اجرایی در کشور همسو شدهاند. در این ضابطه، ویژگیهای خاک نرم بسیاری از نواحی زلزلهخیز ایران، لرزشهای پیوسته ناشی از گسلهای محلی و روشهای مرسوم ساختوساز در پروژههای کوچک و بزرگ بهدقت مدنظر قرار گرفته است. نتیجه آن، راهکارهایی است که در گستره میدانی آزمون خود را پس داده و محدود به مفاهیم تئوری نشدهاند.
ضابطه ۸۱۹ از سوی دیگر به عنوان مکمل استاندارد اصلی زلزله یعنی آییننامه ۲۸۰۰ معرفی میشود. آییننامه ۲۸۰۰ عمدتا چارچوب کلی طراحی لرزهای ساختمان را تشریح میکند، اما جزئیات اجرایی دیوارهای غیرسازهای در آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. با ترکیب این دو سند، نگاه واحد و منسجمی در اختیار مهندسان قرار میگیرد که از یک سو اصول طراحی لرزهای گسترده را پوشش میدهد و از سوی دیگر با ورود به دیتیلهای اجرایی، اطمینان میدهد هیچ گامی در مسیر اجرای اصولی از قلم نیفتد.
دسترسی به جداول پیشمحاسبه و الگوهای تیپ در ضابطه ۸۱۹ باعث شده تا نیاز به طراحی کاملا سفارشی و صرف زمان طولانی برای هر پروژه کاهش یابد. کافی است طراح یا ناظر، پارامترهای اصلی پروژه مثل ارتفاع دیوار و کلاس لرزهای منطقه را وارد جداول کند و بلافاصله مقادیر مناسب برای انتخاب مقاطع والپستها و روشهای مهار دیوار نمایش داده شود. این تسهیل در فرآیند طراحی و اجرا، در پروژههای بزرگ تا حدود ۳۰ درصد کاهش زمان را به دنبال دارد و خطاهای ناشی از محاسبات دستی را عملاً به صفر میرساند.
تاثیر عملی رعایت ضابطه ۸۱۹ در پروژههای آزمایشی کاملا محسوس بوده است؛ در مواردی که دستورالعملها بهدقت اجرا شده، درصد ترکهای مویی در دیوارها کمتر از پنج درصد گزارش شده و هیچ نمونه ریزش جزیی نیز مشاهده نشده است. این یکپارچگی دیوارها نهتنها ایمنی ساکنان را حین زلزله تضمین میکند، بلکه سلامت مسیرهای فرار و عملکرد سیستمهای تاسیساتی مانند لولهکشی و کانالکشی را نیز حفظ مینماید. در پایان، کاهش نیاز به تعمیرات پس از زلزله باعث میشود هزینههای پساکار تا حدود ۲۰ درصد کاهش یابد و برآورد اقتصادی پروژهها بهطور قابلتوجهی بهبود پیدا کند.
با آموختن دقیق مفاهیم و بهکارگیری عملی ضابطه ۸۱۹ – راهنمای طراحی سازهای و جزئیات اجرایی دیوارهای غیرسازهای، شما میتوانید بهجای یک سند صرفا نظری، از تجمیع نتایج تحقیقات کاربردی و تجربههای میدانی بهرهمند شوید و دیوارهای غیرسازهای را به گونهای مستحکم و ایمن اجرا کنید که در مقابل زلزلههای آینده تابآوری لازم را داشته باشند.
چالشها و ایرادات رایج در اجرای دیوارهای غیرسازهای
در بسیاری از پروژههای عمرانی، علیرغم طراحی مناسب، در مرحله اجرا شاهد بروز مشکلاتی هستیم که ایمنی دیوارهای غیرسازهای را بهشدت تحت تاثیر قرار میدهند. نشریه ۸۱۹ با هدف کاهش این مخاطرات، دستورالعملهایی ارائه داده که متاسفانه همیشه مورد توجه قرار نمیگیرند. در این بخش، به بررسی مهمترین چالشها در اجرای این ضوابط میپردازیم.
یکی از رایجترین مشکلات، اجرای دیوار بدون مهاربند یا والپست است. بسیاری از مجریان برای صرفهجویی در هزینه یا به دلیل ناآگاهی، از اجرای این اجزا خودداری میکنند؛ در حالی که مهاربندی دیوارهای غیرسازهای نقش حیاتی در حفظ پایداری آنها در برابر زلزله دارد. دیواری که بدون وال پست اجرا شود، در برابر نیروهای جانبی بهراحتی دچار کمانش یا فروریزش خواهد شد.
از سوی دیگر، درک ناقص نقشهها توسط مجریان ساختمانی، مشکلی شایع است. وقتی مجری از جزییات طراحی دیوار، محل دقیق نصب والپستها، یا نوع مصالح استفادهشده مطلع نباشد، اجرای درست ضوابط نشریه ۸۱۹ با چالش روبهرو میشود. این موضوع اهمیت آموزش و همکاری نزدیک بین طراح، ناظر و مجری را دوچندان میکند.
یکی دیگر از مسائل، تفاوت میان طراحی و اجرا است. در برخی پروژهها، آنچه در نقشهها پیشبینی شده، در مرحله اجرا با تغییراتی روبهرو میشود. برای مثال وال پست در محل مناسب اجرا نمیشود یا از اتصال درست آن به سازه غفلت میشود. این اختلاف میتواند باعث ناپایداری کلی دیوار و بیاثر شدن تمام محاسبات سازهای شود.
در نهایت، هزینهگریزی به قیمت کاهش ایمنی پدیدهای خطرناک است. متاسفانه برخی کارفرمایان برای کاهش هزینهها، اقدام به حذف آیتمهایی نظیر میلگرد بستر، انکر بولت، یا اجرای ناقص درزهای انقطاع میکنند. این تصمیمات شاید در ظاهر باعث صرفهجویی شوند، اما در زمان بروز زلزله میتوانند منجر به خسارات جبران ناپذیر شوند.
نقش مهندس ناظر و طراح در اجرای اصولی ضوابط ۸۱۹
برای اجرای اصولی ضوابط نشریه ۸۱۹ در دیوارهای غیرسازهای، حضور فعال و دقیق مهندس ناظر و مهندس طراح یک ضرورت اساسی است. این دو نقش مکمل، اگر هماهنگ و حرفهای عمل کنند، میتوانند تضمینکننده ایمنی جانی ساکنان ساختمان باشند.
در مرحله طراحی، مهندس طراح سازه و معماری باید نقشههایی ارائه دهد که شامل تمام جزییات اجرایی مربوط به دیوارهای غیرسازهای باشد؛ از جمله محل دقیق اجرای وال پست، نوع مهاربندها، ابعاد و مصالح دیوار، و نحوه اتصال به سازه. نقشههایی که فاقد دیتیلهای اجرایی باشند، امکان تفسیر متفاوت را به مجری میدهند و این یعنی افزایش ریسک.
مهندس ناظر در فاز اجرا باید بهصورت مداوم، روند اجرای دیوارها را رصد کند. بررسی اینکه آیا وال پستها طبق نقشه در محل مناسب نصب شدهاند، آیا از میلگرد بستر استفاده شده، و آیا محل درز انقطاع رعایت شده است یا نه، از وظایف اصلی اوست. ناظر باید در صورت مشاهده هرگونه انحراف از ضوابط، موضوع را در گزارشهای نظارتی خود به صراحت ذکر کند و خواستار اصلاح آن شود.
در همین راستا، گزارشات نظارتی نباید صرفا کلیگویی باشند. این گزارشها باید مشخص کنند کدام دیوار بررسی شده، چه مواردی رعایت شده و چه اشکالاتی مشاهده شدهاند. برای مثال، ذکر این جمله در گزارش «وال پست دیوار ضلع جنوبی طبقه سوم طبق ضابطه ۸۱۹ اجرا نشده و فاقد اتصال مناسب به تیر است»، میتواند از بروز یک خطر بالقوه جلوگیری کند.
استفاده از چکلیستهای اجرایی مخصوص دیوارهای غیرسازهای نیز به ناظر کمک میکند تا هیچیک از جزئیات مهم از قلم نیفتد. این چکلیستها شامل مواردی مثل نوع دیوار، ضخامت، نحوه اتصال، وجود یا عدم وجود والپست، مهاربندی در برابر زلزله، و جزئیات اجرای درزهای انقطاع میشوند.
مزایای رعایت دقیق نشریه ۸۱۹: راهنمای طراحی سازه ای و جزییات اجرایی دیوارهای غیر سازه ای
اجرای دقیق و اصولی ضوابط نشریه ۸۱۹ تنها یک الزام قانونی نیست، بلکه گام مهمی برای ارتقای کیفیت، ایمنی و دوام پروژه ساختمانی محسوب میشود. در این بخش به مهمترین مزایای رعایت این ضابطه میپردازیم:
- مهمترین دستاورد اجرای صحیح دیوارهای غیرسازهای طبق ضابطه ۸۱۹، افزایش ایمنی جانی ساکنین است. در زمان زلزله، بسیاری از آسیبها نه به سازه اصلی، بلکه به دیوارهای جانبی وارد میشود. اگر این دیوارها بهدرستی مهاربندی شده باشند، احتمال سقوط آنها و در نتیجه تلفات انسانی، بهمراتب کمتر میشود.
- مزیت دوم، کاهش چشمگیر هزینههای بازسازی پس از زلزله است. دیوارهایی که به دلیل عدم رعایت مهاربند یا والپست تخریب میشوند، نهتنها هزینه مصالح و نیروی کار جدید را تحمیل میکنند، بلکه ممکن است منجر به آسیب تجهیزات داخلی ساختمان نیز بشوند.
- از سوی دیگر، پروژههایی که ضوابط نشریه ۸۱۹ را رعایت میکنند، از نظر کنترل کیفی و تایید نقشهها اعتبار بیشتری دارند. بسیاری از شهرداریها و دفاتر کنترل ساختمان، اجرای دقیق این ضابطه را بهعنوان یک امتیاز مثبت در فرآیند صدور پایانکار در نظر میگیرند. این موضوع بهویژه در پروژههای بزرگ یا برندهایی که بهدنبال فروش بهتر هستند، اهمیت دارد.
سایر نشریات مرتبط با نشریه ۸۱۹ که باید بشناسید
علاوه بر ضابطه ۸۱۹، که به جزییات اجرایی دیوارهای غیرسازهای میپردازد، نشریات دیگری از سوی مرکز تحقیقات راه و مسکن منتشر شدهاند که طراحان و مجریان را در همه جنبههای مقاومسازی و اجرای اجزای ساختمان همراهی میکنند. آییننامه ۲۸۰۰ بهعنوان چارچوب اصلی طراحی ساختمانها در برابر زلزله شناخته میشود و در پیوست ششم آن، به طور خاص روشهای تحلیل و اجرای اجزای غیرسازهای معماری تشریح شده است. نشریه ۷۱۴ نیز با تمرکز بر طراحی سازهای و ضوابط اجرایی نمای خارجی، و نشریه ۷۲۹ با راهنمای طراحی لرزهای دیوارهای بنایی مسلح به میلگرد بستر، مکملهای ضروری برای هر پروژه مقاومسازی به شمار میآیند. مطالعه همزمان این اسناد، چشماندازی یکپارچه از الزامات لرزهای و اجرایی ساختمان در اختیار شما قرار میدهد و ضریب ایمنی طرح را به طور چشمگیری افزایش میدهد.
تفاوت نشریه ۸۱۹ با سایر مباحث مقررات ملی ساختمان
بسیاری از فعالان حوزه ساختمان با این پرسش مواجهند که آیا نشریه ۸۱۹ جایگزین مباحث دیگر مقررات ملی ساختمان است یا اینکه باید همراه با آنها استفاده شود؟ پاسخ صحیح این است که این نشریه، مکمل سایر مباحث فنی است و نه جایگزین آنها.
بهعنوان مثال، مبحث ۶ مقررات ملی ساختمان به بارگذاری و انواع نیروهای جانبی از جمله زلزله میپردازد، اما درباره جزئیات اجرایی دیوارهای غیرباربر، توضیح خاصی نمیدهد. از سوی دیگر، مبحث ۹ درباره سازههای بتنآرمه است و تمرکزش بر طراحی سازه اصلی (ستونها، تیرها، دالها) است، نه دیوارهای داخلی یا جانبی.
در این میان، نشریه ۸۱۹ خلا اجرایی را پر میکند. این نشریه، تمرکز ویژهای بر طراحی و اجرای دیوارهای غیرسازهای و نحوه مهاربندی صحیح آنها دارد. جزئیاتی مانند محل دقیق نصب والپست، نوع اتصالات، فاصله بین مهاربندها، نحوه برخورد دیوار با ستونها و تیرها، و استفاده از میلگرد بستر، همه در این نشریه بهطور صریح بیان شدهاند.
بنابراین، استفاده ترکیبی از این اسناد (مباحث ۶ و ۹ همراه با نشریه ۸۱۹) بهترین نتیجه را خواهد داد و یک نگاه جامع به طراحی ایمن دیوارها ایجاد میکند.
جمع بندی نشریه 819
در شرایطی که کشور ما در منطقهای زلزلهخیز قرار دارد، هر گامی که در راستای ایمنی سازهها برداشته شود، میتواند جان انسانها را نجات دهد. نشریه 819: راهنمای طراحی سازه ای و جزییات اجرایی دیوارهای غیر سازه ای بهعنوان یک مرجع تخصصی و کاربردی، نقش بسیار مهمی در ایمنسازی دیوارهای غیرسازهای ایفا میکند.
رعایت دقیق ضابطه ۸۱۹، چه در مرحله طراحی و چه در مرحله اجرا، میتواند از خسارات جانی و مالی در زمان زلزله جلوگیری کند. مهندسین طراح، ناظر و مجری باید با همکاری نزدیک و استفاده از چکلیستها، نقشههای اجرایی و گزارشهای مستند، این ضوابط را بهطور کامل در پروژه پیادهسازی کنند.
اگر در تفسیر یا اجرای بندهای ضابطه ۸۱۹ – راهنمای طراحی سازهای و جزئیات اجرایی دیوارهای غیرسازهای با ابهامی روبهرو هستید، پیشنهاد میشود با متخصصان این حوزه مشورت کنید. ایمنی، نتیجه دانش، اجرا و مسئولیتپذیری است.